Historia Kościoła

image_pdfimage_print

HISTORIA KOŚCIOŁA DUCHA ŚWIĘTEGO 

Kościół pod wezwaniem Ducha Świętego w Sandomierzu położony jest w obrębie Starego Miasta, tuż obok Bramy Opatowskiej. Świątynia ta posiada wielowiekową historię i jest jednym z sześciu zachowanych zabytkowych kościołów w Sandomierzu. Dzieje jej powstania sięgają wieków średnich, kiedy to około 1292 r. Kasztelan krakowski Żegota ufundował w Sandomierzu dla Zgromadzenia Kanoników Regularnych Świętego Ducha de Saxia (Duchaków) kompleks budynków, w skład którego wchodził: kościół, klasztor i szpital.

Wyjątkowość tego miejsca podkreślała prowadzona przy kościele od wieków działalność dobroczynna. Duchacy objęli w mieście swą opieką chorych, biednych, porzucone dzieci i sieroty. Ostatni przedstawiciel Zakonu Duchaków ks. Jakub Janowski, opiekował się kościołem Ducha Świętego i zabudowaniami klasztornymi do 1814 r. Następnie tymczasowy zarząd sprawował Administrator ks. Tomasz Drozdowski, ówczesny proboszcz parafii Obrazów. Od 1819 r. budynki szpitalne zostały przekazane Siostrom Miłosierdzia Świętego Wincentego à Paulo.

Pierwotnie budowla ta na pocz. XIV w. – podobnie jak pozostałe zabudowania Zakonu Duchaków – była prawdopodobnie drewniana i znajdowała się poza murami miejskimi, co odpowiada istniejącej w wiekach średnich zasadzie lokacji świątyń, która nakazywała umieszczanie ich przy głównych ulicach miasta w niewielkiej odległości od muru miejskiego.

Świątynia spłonęła w pożarze w 1349 r., podczas najazdu Litwinów na miasto. Następnie, kościół ten odbudowano w II połowie XIV wieku, ale już jako świątynię murowaną położoną po nowym rozplanowaniu miasta w obrębie murów miejskich. Wzniesiono wtedy kościół gotycki, pseudodwunawowy (w środku nawy stał filar wspierający bogate gotyckie sklepienia żebrowe) z kaplicami od strony południowej i od strony północnej wraz z charakterystyczną fasadą, prezbiterium i sygnaturką.  Budowla była wykonana z cegły i pierwotnie pokryta gontem. Z kolei drewniane budynki klasztorne i szpital spłonęły w 1532 r. Po tym wydarzeniu cały kompleks odbudowano z kamienia.

Kościół ulegał w kolejnych wiekach zniszczeniom podczas nawiedzających miasto pożarów. Po największym z nich, który miał miejsce w 1757 r., świątynię odbudowano już w stylu barokowym. Obecny wygląd kościoła pw. Ducha Świętego kształtował się w ciągu wieków XIX i XX.

W 1829 r. dobudowano obecnie istniejącą fasadę kościoła, a 1857 r. pokryto budynek blachą żelazną. Dopiero w 1912 r., artysta Karol Frycz wykonał prace konserwatorskie
w wystroju  dekoracji malarskiej kościoła m. in. iluzjonistycznie malowanego głównego ołtarza.

W czasie działań zbrojnych w II wojnie światowej, kościół i szpital nie doznał większych zniszczeń. Jedynie w 1944 r. pocisk uderzył w dach prezbiterium, niszcząc znaczną część sklepienia. Po II wojnie światowej przeprowadzano renowację wnętrza kościoła, kilkakrotnie odbudowywano też sygnaturkę kościelną i odnawiano fasadę świątyni. 

ARCHITEKTURA KOŚCIOŁA PW. DUCHA ŚWIĘTEGO

Od strony dziedzińca, uwagę zwracają szlachetne gotyckie proporcje bryły kościoła
i częściowo zachowana kamieniarka okien z XIV wieku. Natomiast od strony zachodniej  widzimy klasycystyczną fasadę z 1829 r. wykonaną według projektu Feliksa Popławskiego. Jej lico jest nieznacznie wysunięte przed fasadę pozostałych budowli i ujednolicone z nimi pod względem stylu architektonicznego. Wygląd zewnętrzny zdaje się akcentować wymiar duchowy tego miejsca, gdzie panuje atmosfera skupienia na modlitwie, wewnętrznego wyciszenia, swoistego spokoju ducha, ciepła i bezpieczeństwa.

Kościół pw. Ducha Świętego jest jednonawowy, z wydłużonym trójprzęsłowym prezbiterium. Wewnątrz nawa i prezbiterium nakryte są sklepieniami kolebkowymi z XVIII wieku.

Prezbiterium

W centralnej części znajduje się Ołtarz Główny z 1770 r. Namalowany prawdopodobnie przez Macieja Rejchana. Ma on charakter barokowo-rokokowy i jest przykładem iluzjonistycznej architektury malowanej na tzw. ścianie parawanowej. Ołtarz przedstawiają zestawione ze sobą kolumny oraz pilastry umieszczone na wysokim cokole, które podtrzymują załamujące się półkolem w głąb belkowanie. Przed kolumnami malarz umieścił dwie postacie: Świętego Augustyna i założyciela Zakonu Duchaków bł. Gwidona z Montpellier. W tworzącym kopułę zwieńczeniu ołtarza widać grupę trzech aniołów, z których środkowy stoi na obłokach i trzyma w dwóch rękach dość duży krzyż Duchacki. We wnęce ołtarzowej umieszczony jest obraz przedstawiający biblijną scenę Zesłania Ducha Świętego.

Poniżej ołtarza znajduje się rokokowe tabernakulum z 4 ćw. XVIII wieku, zwieńczone ażurową koroną z krzyżem Duchackim. Po stronie północnej prezbiterium znajduje się również zabytkowa ambona rokokowa, bogato rzeźbiona z czwartego ćwierćwiecza XVIII wieku. Oba te dzieła związane są z warsztatem lwowskiego rzeźbiarza, Macieja Polejowskiego. 

Nawa główna

W nawie głównej przy ścianie wschodniej znajdują się dwa ołtarze boczne pochodzące z drugiej połowy XVIII wieku, wykonane z drewna, z figurami puttów i rzeźbionymi mensami. Pierwszy ołtarz boczny Pana Jezusa z Otwartym Sercem znajduje się po lewej stronie kościoła od ołtarza głównego. W ciągu wieków umieszczone w nim były kolejno: drewniany krucyfiks, obraz Świętego Wincentego à Paulo z I połowy XIX wieku. Poniżej obrazu, na ołtarzu tym umieszczony jest niewielki obraz przedstawiający Świętą Teresę z Lisieux.

Drugi ołtarz boczny Matki Bożej Częstochowskiej, znajduje się po prawej stronie ołtarza głównego. Pierwotnie znajdował się w tym miejscu obraz Świętego Augustyna, następnie obraz Matki Bożej Szkaplerznej z końca XVIII wieku. Natomiast od 1947 r., w ołtarzu jest umieszczony obraz będący kopią Jasnogórskiego Wizerunku Matki Bożej.

Oprócz ołtarzy bocznych w nawie głównej po stronie północnej są umieszczone dwa historycznie ważne obrazy – Świętego Hieronima (przeniesiony do świątyni po rozebraniu kościoła św. Hieronima pod koniec XIX w.) i Niepokalanego Poczęcia Najświętszej Marii Panny.

Omawiając wystrój wnętrza świątyni pw. Ducha Świętego, należy także zwrócić uwagę na pamiątkowe epitafia czyli nagrobki, których niegdyś było tutaj wiele. W chwili obecnej zachowane zostały jedynie dwa – Siostry Przełożonej Ewy Jabłońskiej i ks. dra Romualda Andrzeja Syty.

W świątyni zachowała się także tablica upamiętniająca obchody tysiąclecia Chrztu Polski w Sandomierzu. Znajduje się na niej napis: SACRUM MILLENIUM POLONIAE 966-1966.

Chór znajdujący się w kościele pw. Świętego Ducha został wybudowany w trzecim ćwierćwieczu XVIII stulecia według projektu ks. Józefa Karsznickiego z drugiej połowy XVIII wieku, esowo wygięty, wsparty jest na filarach. Ma on charakter późnobarokowy, z ramionami wzdłuż bocznych ścian nawy, wsparty jest na arkadach filarowych. Parapet chóru jest wklęsło-wypukły, rozczłonkowany pilasterkami i płycinami.

Zakrystia

Zakrystia kościoła znajduje się od strony południowej, jest zasklepiona i posiada jedno okno. W zakrystii stoi ołtarzyk z Matką Bożą trzymającą Dzieciątko i znajduje się na nim napis: „Mater purissima”. Jest tam również umieszczone pozwolenie bpa Adam Prospera Burzyńskiego na odpust, wydane 8 czerwca 1824 r., czyli zaledwie pięć lat po sprowadzeniu do Sandomierza Sióstr Szarytek.

Kaplica Pana Jezusa Miłosiernego

Z badań historycznych wynika, że jeszcze w XVII i na początku XVIII wieku przy kościele pw. Świętego Ducha w Sandomierzu znajdowały się cztery kaplice: I – Pana Jezusa Miłosiernego; II – Matki Bożej Loretańskiej; III – Świętej Zofii; IV – Świętego Andrzeja.  Do czasów współczesnych przetrwała jedynie Kaplica Pana Jezusa Miłosiernego. W jej wnętrzu, obecnie istniejącej kaplicy znajduje się ołtarz rokokowy z II połowy XVIII wieku, z wygiętymi kolumnami i rzeźbami aniołów. W tym barokowym ołtarzu, we wnęce środkowej umieszczona jest rzeźba Chrystusa Frasobliwego, zapewne z XVI wieku. Według tradycji figura Pana Jezusa została przeniesiona z kaplicy zamkowej, po najeździe szwedzkim do kościoła pw. Ducha Świętego, gdzie w krótkim czasie zasłynęła jako łaski czyniąca.

Postać Jezusa Chrystusa ukazana jest metalowej sukience i koronie barokowej, obok której znajdują się liczne wota od XVIII wieku. Polichromię na ścianach kaplicy tworzy sześć (jeden z nich jest podzielony na dwa mniejsze) obrazów przedstawiających troski i zmartwienia ludzkości, z którymi zwraca się ona do Jezusa. Pierwszy, przedstawia człowieka z kapłanem; drugi matkę, modlącą się o uzdrowienie dziecka; trzeci męża, który wskazuje umierającej żonie, na zjawiającego się Pana Jezusa Miłosiernego; czwarty, matkę ofiarowującą swe niemowlę Panu Jezusowi Miłosiernemu; piaty, chromego na nogi; szósty, więźnia wyzwolonego z kajdan.

W dolnej części ołtarza znajdują się dodatkowo, jako elementy dekoracyjne dwie figurki aniołów, jeden z nich trzyma w dłoniach krzyż. Ołtarz u podstawy jest bogato rzeźbiony, znajduje się tam płaskorzeźba Jezusa Miłosiernego wzorowana na figurze z górnego ołtarza Pana Jezusa Frasobliwego, w otoczeniu aniołów i osób z ludu. Tematykę ołtarza z kaplicy podkreśla jeszcze dodatkowo witraż umieszczony w jedynym oknie w tej części świątyni.

Dzięki opiece Ducha Świętego i trosce wielu zaangażowanych dla dobra świątyni osób kościół pw. Ducha Świętego istnieje w Sandomierzu już od prawie ośmiu wieków.

 

 

Powrót
^